Satranca İlk Adım

Satranç tahtası 8 sıra ve 8 sütundan oluşur; toplam 64 kare vardır. Tahtayı önünüze aldığınızda sağ alt köşedeki kare açık renk olmalıdır. Beyaz tarafından bakıldığında sütunlar soldan sağa a–h, sıralar aşağıdan yukarıya 1–8 olarak adlandırılır. Böylece her karenin e4 veya d5 gibi bir adresi olur.

Her oyuncu 16 taşla başlar: bir şah, bir vezir, iki kale, iki fil, iki at ve sekiz piyon. Beyazın ilk sırası soldan sağa kale, at, fil, vezir, şah, fil, at, kale şeklindedir; piyonlar ikinci sıraya yerleşir. Siyahın aynı dizilimi sekizinci sırada, piyonları yedinci sıradadır. Vezir kendi rengindeki karede başlar: beyaz vezir d1’de, siyah vezir d8’dedir.

İlk hamleyi beyaz yapar, ardından oyuncular sırayla birer hamle oynar. Kendi taşınızın bulunduğu kareye gidemezsiniz. Rakibin taşını aldığınızda o taşı tahtadan kaldırıp yerine kendi taşınızı koyarsınız; piyonların taş alma biçimi aşağıda ayrıca açıklanır.

Bir taşı boş tahtaya koyarak gidebileceği kareleri gösterebilirsiniz. Kale, fil ve vezir aradaki taşların üzerinden geçemez; at ise taşların üzerinden atlayabilir. Her hareket, kendi şahınızı saldırı altında bırakmama kuralına da uymalıdır.

• Kale: Yatay veya dikey yönde, yolu açık olduğu sürece istediği kadar kare ilerler.
• Fil: Çapraz yönde ilerler. Bu nedenle başladığı karenin renginde kalır.
• Vezir: Kalenin ve filin hareketlerini birleştirir; yatay, dikey veya çapraz ilerleyebilir.
• At: Bir yönde iki kare, ona dik yönde bir kare ilerleyen L biçiminde hareket eder. d4’teki bir at boş tahtada b3, b5, c2, c6, e2, e6, f3 ve f5 karelerine gidebilir.
• Şah: Her yönde bir kare ilerler. Rakibin saldırdığı bir kareye gidemez; iki şah yan yana gelemez.

Piyon kendi yönünde bir kare ileri gider; geri gidemez. Beyaz piyonlar daha büyük sıra numaralarına, siyah piyonlar daha küçük sıra numaralarına doğru ilerler. İlk hamlesinde isterse iki kare gidebilir, ancak geçtiği ve ulaştığı karelerin ikisi de boş olmalıdır. Sonraki hamlelerinde normal ilerleyişi bir karedir.

Piyon önündeki taşı alamaz. Rakibin taşını bir kare çapraz ilerleyerek alır. Örneğin e4’teki beyaz piyon, d5 veya f5’teki rakip taşı alabilir; e5’te bir taş varsa doğrudan ileri gidemez.

Tahtanın karşı ucuna ulaşan piyon aynı hamlede kendi renginde bir vezir, kale, fil veya ata dönüşür. Buna terfi denir. Seçeceğiniz taşın daha önce alınmış olması gerekmez; ikinci bir veziriniz olabilir. Piyon şaha dönüşemez.

Şah, bir oyuncunun şahının rakip taş tarafından tehdit edilmesidir. Şahınız tehdit altındayken bu tehdidi kaldıran bir hamle yapmanız gerekir. Konuma göre şahınızı güvenli bir kareye götürebilir, saldıran taşı alabilir veya saldırı yolunu başka bir taşla kapatabilirsiniz. Atın saldırısını araya taş koyarak durduramazsınız.

Şah tehdit altındaysa ve tehdidi kaldıran hiçbir geçerli hamle yoksa mat olur; mat yapan oyuncu kazanır. Satrançta şah alınmaz. Oyun, şahın kurtulamadığı konumda sona erer.

Hamle sırası olan oyuncunun hiçbir geçerli hamlesi yoksa, ancak şahı tehdit altında değilse pat olur ve oyun berabere biter. Mat ile pat arasındaki temel fark, şahın saldırı altında olup olmamasıdır. Beraberliğin tek nedeni pat değildir; iki tarafın da hiçbir geçerli hamle dizisiyle mat yapamayacağı konumlar gibi başka durumlar da vardır.

Rok, şah ve kaleyle yapılan tek bir hamledir. Şah başlangıç karesinden kaleye doğru iki kare ilerler; kale şahın geçtiği kareye yerleşir. Örneğin beyazın kısa rokunda şah e1’den g1’e, kale h1’den f1’e gider.

Rok için şahın ve kullanılacak kalenin daha önce hareket etmemiş olması, aralarında taş bulunmaması gerekir. Şah tehdit altındayken rok yapamaz; saldırılan bir kareden geçemez ve saldırılan bir kareye yerleşemez. Şahı veya kaleyi önce oynayıp sonra başlangıç karesine geri getirmeniz rok hakkını geri kazandırmaz.

Geçerken alma, piyonlara özgü bir kuraldır. Rakibin piyonu başlangıç karesinden iki kare ilerleyip sizin piyonunuzun hemen yanına geldiğinde, onu sanki bir kare ilerlemiş gibi alabilirsiniz. Bu hak yalnızca hemen sonraki hamlede kullanılabilir ve kendi şahınızı tehdit altında bırakamaz.

Örneğin beyaz piyonunuz e5’teyken siyah d7–d5 oynarsa, hemen sonraki hamlede e5’teki piyonunuzu d6’ya götürerek d5’teki siyah piyonu alabilirsiniz. Başka bir hamle oynarsanız bu fırsat sona erer.

İlk oyunlarınızda merkezdeki kareleri kontrol etmeye, at ve fillerinizi oyuna katmaya ve şahınızı güvenli tutmaya odaklanabilirsiniz. Hamlenizi seçerken rakibinizin tehditlerini de inceleyebilirsiniz.

İlk oyunlarınız için saat kullanmadan veya düşünmeye yeterli zaman veren bir tempoda oynayabilirsiniz. Her hamleden önce ‘Rakibim neyi tehdit ediyor?’, ‘Bu hamleden sonra taşım alınabilir mi?’ ve ‘Şahım güvende mi?’ sorularını sorabilirsiniz. Oyun bittiğinde tek bir konumu yeniden kurup farklı bir hamle denemeniz yeterli bir başlangıç olabilir.

Kuralları bir çocuğa anlatırken bütün taşları aynı anda tanıtmak yerine, önce kale veya fil gibi bir taşın hareketini kısa bir oyunla gösterebilirsiniz. Ardından yeni taşları ekleyebilirsiniz. Öğrenme sırasını ilgisine göre değiştirebilir, ilk hedefi kazanmak yerine geçerli hamleleri tanımak olarak belirleyebilirsiniz.

Tahtayı kurabiliyor, taşları geçerli biçimde hareket ettirebiliyor ve şah ile patı ayırt edebiliyorsanız artık kendi oyunlarınızdan küçük çalışma hedefleri seçebilirsiniz. Her şeyi kusursuz öğrenmeyi beklemeniz gerekmez; açıklayamadığınız bir konumu not ederek sonraki çalışmada ele alabilirsiniz.

Düzenli çalışma için gelişim yazısındaki örnek planı uyarlayabilirsiniz. Bir eğitmenle başlamayı tercih ediyorsanız mevcut deneyiminizi paylaşabilir ve başlangıç seviyesine uygun ders yaklaşımını konuşabilirsiniz. Bu yazı temel oyuna giriş içindir; resmi müsabakalardaki saat, beraberlik talepleri ve diğer ayrıntılar için FIDE kurallarını ayrıca inceleyebilirsiniz.